hal

hal
1.
is. <ər.>
1. Hər hansı bir səbəbdən, şəraitdən doğan vəziyyət, keyfiyyət. Xəstənin halı yaxşıdır. – Hicrin edibdi könlümü bərbad, ağlaram; Çoxlar tutar bu halıma irad, ağlaram. Natəvan. <Ceyranın> keçmiş halı ilə indiki halını müqayisə edirdim. S. H.. Belə halda – belə vəziyyətdə. Belə hallarda düşüncə və kədəri dostlara danışmaq və onların sərəncamında olan imkanlardan istifadə etmək lazımdır. M. S. O.. Bu hal – bu vəziyyət. <Zeynal:> Öz həyatını müəyyən bir şəklə salmalı idi. Bu hal beləcə davam edə bilməyəcəkdi. S. H.. Ayıq ol, böylə davam etsə bu hal; Millətə qorxuludur istiqbal. A. Ş.. // İnsanın cismani vəziyyəti, yaxud əhvalı, əhval-ruhiyyəsi. Məstlik halı. Yuxulu halda. – <Mehriban> xüsusilə çocuğu doğduqda olduqca ağır və böhranlı hallar keçirmişdir. S. H..
2. Güc, qüvvət, taqət. <Rəsul:> Anacan, dayanmağa halım yoxdur, gərək mən gedəm. «Aşıq Qərib». Hal qalmamaq – gücdən düşmək, taqətdən düşmək, üzülmək. Ağlamaqdan qalmamışdı məndə hal. H. C..
3. fiz. Maddəni təşkil edən hissəciklərin yerləşməsinin, qarşılıqlı əlaqəsinin və hə- rəkətinin xarakteri. Maddənin yeni keyfiyyət halına keçməsi. – . . Cəmi heyvanat bir dərəcə donmaq halına çatanda yarıdiri olurlar, yarıölü olurlar. . C. M..
4. Vaxt, an, ləhzə. Bu halda – bu anda, bu vaxt. Bu halda yoldaşım içəri girdi. – Bu halda qapı döyüldü. E. Sultanov. Bu halda bayır qapıdan Sultan bəy daxil olur. Ü. H.. O halda – onda, o zaman. O halda bizdən kömək gözləmə. O halda mən gəlməyəcəyəm.
5. qram. İsmin başqa cümlə üzvlərinə münasibətini bildirən və hallanma formalarında ifadə olunan qrammatik kateqoriya. Azərbaycan dilində ismin altı halı vardır. Adlıq hal.
◊ Hal aparmaq – özündən getmək, huşunu itirmək, ürəyi keçmək. Hal əhli – kef çəkməyi, vaxtını kefdə keçirməyi sevən adam haqqında. Seyyid, yürü, məlum ki, hal əhli deyilsən; Dün şəb səni mən mədrəsədə qal ilə gördüm. S. Ə. Ş.. Hal tutmaq – bax hal-əhval tutmaq. Atamız doyunca xoşlandı bizdən; Sonra da hal tutdu hər birimizdən. S. V.. Hala gəlmək – özünə gəlmək, gücü, qüvvəti, taqəti özünə qayıtmaq, dirçəlmək. . . Hərəmiz bir istəkan çay içəndən sonra bir qədər hala gəldik. C. M.. <Piri baba:> Qoy gəzsin, yesin, içsin, hala gəlsin. S. S. A.. Haldan çıxar(t)maq – normal halından çıxarmaq, hirsləndirmək. Kətxuda çox qorxaq adamdı. Uryadnikin vurulmağı onu büsbütün haldan çıxartmışdı. M. Hüs.. Haldan çıxmaq – hirslənmək, özündən çıxmaq. <Mahmud:> Sən olasan ölənlərinin goru, məni bu hirsimin tutmuş vaxtında haldan çıxartma! Ə. H.. Haldan düşmək – üzülmək, çox yorulmaq, əldən düşmək. <Böyük oğul:> Kişi gözləməkdən lap haldan düşdü. Qant.. <Musa> . . qızıl mədəninə yetişərkən haldan düşdü. S. Vəliyev. Haldan-hala düşmək – halı pozulmaq, halı qarışmaq. O, oxuduqca ingilisin siması haldan-hala düşür və acığından dilini, dodağını çeynəyirdi. Qant.. Haldan salmaq (etmək) – üzmək, çox yormaq, əldən salmaq. Qılınc kimi kəsən külək keşikçiləri haldan salmışdı. S. Vəliyev. Halı dönmək (dəyişmək) – bax halı pozulmaq. Ancaq bilmədim ki, bu necə işdi; Əllərim titrədi, halım dəyişdi. M. R.. Halı qarışmaq (dəyişmək) – normal halından çıxmaq, qanı qaralmaq, pozulmaq. Tapdılar orada qırıq qandalı; Qubernator ağanın qarışdı halı. H. K. S.. Halı pozulmaq – 1) bax halı qarışmaq; 2) halı daha da pisləşmək, ağırlaşmaq. Xəstənin halı pozuldu. – Aslanın halı elə pozulmuşdu ki, bıçaq vursaydın qanı çıxmazdı. S. Vəliyev. Halına ağlamaq – 1) bax halına qalmaq. Camaatın halına ağlayan, onun dərdinə dərman axtaranların nəsli kəsilir, izi itirilirdi. H. Sarabski; 2) bax halına yanmaq (acımaq). <Mühəndis:> Eh, başıma gələnləri bilsən, halıma ağlarsan. S. Rüst.. Halına qalmaq (ağlamaq) – qeydinə qalmaq, qayğısını çəkmək, qayğısına qalmaq, halını düşünmək. Ər dərdqəmin çəkmə, sən öz halına ağla; Canı bəcəhənnəm! M. Ə. S.. Kosa, yanında dayandığı xəstənin halına qalır və onunla birlikdə tərpənirdi. S. R.. Halına təfavüt etməmək – halına heç bir təsiri olmamaq, halında heç bir dəyişiklik əmələ gəlməmək, heç bir fərqi olmamaq. <Nəbi:> Cəbi, sən öləsən, heç halına təfavüt etmir. S. S. A.. Halına yanmaq (acımaq) – yazığı gəlmək, acımaq, şəfqət göstərmək, ürəyi acımaq, canıyananlıq etmək. <Mirzə Tağı:> Biçarə İran camaatı, . . sizin halınıza yanıram, sizin halınızı yüngülləşdirməyə səy edirəm. C. C.. Gülnaz yağışlı gecəni, oğlanın bir köynəkdə başdan-ayağa islandığını xatırladı və onun halına acıdı. Q. İlkin. Halından çıxmaq – özündən çıxmaq, hirslənmək, müvazinətini itirmək. Usta bir də halından çıxdı, az qalmışdı yenə dava düşsün. Ç.. Halını qatmaq – qanını qaraltmaq, özündən çıxarmaq, hirsləndirmək. <Məşədi Ağakişi:> Siz öləsiz, <atlılar> düz Hacı Namazalının xırmanına sürdülər. Kişinin halını qatacaqlar. C. M.. Halını pozmaq – halına təsir etmək, adi halından çıxarmaq, hirsləndirmək. Lakin bu söz də maarif müdirinə təsir etmədi, halını pozmadı. M. İ.. Hər halda – necə olsa, necə olursa olsun. Cahandar ağa Əşrəfin bu işlərinə necə münasibət bəsləyəcəyini bilməsə də, hər halda xoşagəlməz . . söhbət eşitmək istəmirdi. İ. Ş.. Nə halda – necə, nə cür, nə vəziyyətdə. <Məşədi İbad:> İndi gördünmü iş nə haldadır? Ü. H..
2.
bax al 3 (bəzən «hal anası» şəklində işlənir). Hal hər şeyi tərsinə eləyir. Tərsinə iş görən qadına deyərlər: hal cinsisən? Bir adam tutduğu halı yazığı gəlib buraxsa, hal onun yeddi arxadan dönəninə dəyməz. (Əsatir). . . Bəzi vaxt söhbət cindən, şeytandan, divdən, hal anasından düşərdi. S. S. A..

Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 2009.

Игры ⚽ Нужно сделать НИР?

Look at other dictionaries:

  • halələnmə — «Halələnmək»dən f. is …   Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti

  • hal — hal·a·car·i·dae; hal·ate; hal·a·zone; hal·berd; hal·berd·ier; hal·chid·ho·ma; hal·dane s; hal·dan·ite; hal·du; hal·e·co·mor·phi; hal·e·cos·to·mi; hal·fa; hal·i·ae·e·tus; hal·i·but; hal·i·but·er; hal·i·car·nas·si·an; hal·i·choe·rus;… …   English syllables

  • Hal — steht für: HAL 9000, der Computer in den Filmen: „2001: Odyssee im Weltraum“ und „2010 – Das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen“ (9000) Hal, ein Hauptgürtelasteroid, dessen Name auf den vorstehenden Computer anspielt. HAL Dhruv, ein indischer… …   Deutsch Wikipedia

  • Hal — Cette page d’homonymie répertorie les différents sujets et articles partageant un même nom. HAL est un sigle composé des trois lettres H, A et L et un acronyme, qui signifie : HAL 9000, l ordinateur du film 2001 : l odyssée de l espace, HAL… …   Wikipédia en Français

  • hal — s.n. Stare rea, situaţie vrednică de plâns. ♢ loc. adv. În aşa hal (că)... = în aşa măsură (că)... Într un hal... sau Într un hal fără (de) hal = în cea mai proastă stare. ♢ expr. A nu avea hal să... = a nu fi în stare, a nu putea să... – Din tc …   Dicționar Român

  • HAL/S — is a real time aerospace programming language, best known for its use in the Space Shuttle program. It was designed by Intermetrics in the 1970s for NASA. HAL/S is written in XPL, a dialect of PL/I.The three key factors in writing the language… …   Wikipedia

  • HAL — steht für: HAL 9000, der Computer in den Filmen: „2001: Odyssee im Weltraum“ und „2010 – Das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen“ (9000) Hal, ein Hauptgürtelasteroid, dessen Name auf den vorstehenden Computer anspielt. HAL Dhruv, ein indischer… …   Deutsch Wikipedia

  • Hal — puede referirse a: HAL 9000: Personaje de la saga iniciada con 2001: Una odisea del espacio. HΛL: Banda musical japonesa. HAL (software): Capa de abstracción software para acceder al hardware en Linux y Windows. (En inglés: en:HAL (software)) HAL …   Wikipedia Español

  • HAL 5 — HAL, or Hybrid Assistive Limb, is an artificial powered exoskeleton suit currently in development by Tsukuba University of Japan, and still slated for production in the near future, as of October 2006, pending field testing. [… …   Wikipedia

  • HAL — может значить: по отношению к программному обеспечению, Hardware abstraction layer общая статья о слоях аппаратных абстракций HAL (freedesktop.org) слой аппаратных абстракций от freedesktop.org; HAL/S, язык программирования, используемый на… …   Википедия

  • Hal — /hal/, n. a male given name, form of Harold. Chem. halogen. * * * In Sufism, a state of mind reached from time to time by mystics during their journey toward God. The aḥwāl (plural of ḥāl) are God given graces that appear when a soul is purified… …   Universalium

Share the article and excerpts

Direct link
Do a right-click on the link above
and select “Copy Link”